15 lutego 1984 roku Komitet Założycielski zarejestrował w Sądzie Wojewódzkim Miasta Stołecznego Warszawy Statut Federacji Związków Zawodowych Pracowników Kultury i Sztuki. 

GENEZA POWSTANIA – KRÓTKI RYS HISTORYCZNY

1. Początki 

Pierwsze związki zawodowe na ziemiach polskich zaczęły powstawać pod koniec XIX wieku. W okresie zaborów, ze względu na istniejące separatyzmy dzielnicowe i antagonizmy zawodowe, były to głównie lokalne organizacje, zrzeszające poszczególne grupy zawodowe: literatów, muzyków, kinooperatorów, pracowników teatrów, artystów scen i areny. Dopiero po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku rozpoczął się nowy okres w historii polskiego ruchu związkowego. 

W odrodzonej Polsce, dekretami z dnia 3 stycznia i 8 lutego 1919 roku, ówczesny rząd uchylił ograniczenia zaborców i wprowadził dość szerokie swobody w tworzeniu organizacji zawodowych i związkowych. Korzystając z tych możliwości, pracownicy instytucji kultury powoływali związki zawodowe, wśród których znalazły się m.in.: Związek Bibliotekarzy Polskich, Związek Zawodowy Muzyków, Związek Zawodowy Pracowników Kinematograficznych. Powstające żywiołowo w różnych środowiskach kulturalnych organizacje koncentrowały się na sprawach bytowych i określaniu statusu zawodowego swoich członków. 

2. 20-lecie międzywojenne 

W latach 1919 – 1939 członkowie związków zawodowych w instytucjach kultury wielokrotnie, ponad podziałami, uczestniczyli w strajkach ekonomicznych i politycznych, wspierali pracowników innych instytucji użyteczności publicznej. Żądali podwyżek płac, dwutygodniowych urlopów wypoczynkowych, poprawy bytu artystów i twórców kultury, protestowali przeciwko ograniczaniu uprawnień pracowniczych. W okresie narastania groźby wojny organizowali koncerty i zbiórki pieniędzy na rzecz umocnienia obronności kraju, a w momencie wybuchu wojny wzięli udział w obronie Polski.

3. Okupacja hitlerowska

W czasie okupacji hitlerowskiej związki zawodowe zmuszono do zaniechania aktywności statutowej, jednak wielu działaczy kultury prowadziło działania konspiracyjne i samopomocowe. Stanowiąc integralną część polskiej inteligencji podlegali programowi eksterminacji, który hitlerowcy realizowali poprzez egzekucje, wysyłanie do obozów koncentracyjnych, degradację, odebranie źródeł zarobkowania, likwidację szkolnictwa i ośrodków kultury i nauki. Z narażeniem życia, ludzie kultury i sztuki utworzyli tajną organizację, której celem było zabezpieczenie i ochrona dóbr kultury narodowej przed grabieżą.

4. ZZPKiS

Pierwsze powojenne związki zawodowe pracowników kultury powstały na terenach wyzwolonych spod okupacji hitlerowskiej ziem polskich pod koniec 1944 roku. Członkowie wszystkich organizacji założonych w latach 1945 – 1949 uczestniczyli w likwidacji analfabetyzmu, tworzeniu sieci placówek kulturalnych, upowszechnianiu czytelnictwa, rozwijaniu życia artystycznego. 

W dniach 15-16 kwietnia 1949 roku odbył się w sali Teatru Polskiego w Warszawie Zjazd Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki, który przyjął uchwałę o zjednoczeniu 6 organizacji, zrzeszających 30-tysięcy osób. Obradujący działacze podkreślili potrzebę współdziałania twórców i pracowników upowszechniania kultury, a za podstawowe zadania ZZPKiS uznali :

  • podnoszenie autorytetu, poziomu zawodowego, pozycji socjalnej i materialnej pracowników kultury,
  • przyspieszenie upowszechniania kultury i sztuki w społeczeństwie.

Funkcjonująca w PRL Ustawa o związkach zawodowych z 1 lipca 1949 roku była przejawem, dominującej w tym okresie, zasady centralizacji oraz jedności organizacyjnej ruchu związkowego. Wszystkie tzw. branżowe związki zawodowe zostały przymusowo zjednoczone w jednej centrali, która przyjęła nazwę Zrzeszenia Związków Zawodowych (ZZZ). W wyniku zmian politycznych oraz częściowej odnowy działalności związkowej, na początku 1961 roku odbył się Konstytucyjny Zjazd Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki. W 11 sekcjach środowiskowych przy Zarządzie Głównym i 67 sekcjach istniejących przy Zarządach Okręgowych pracowało ponad 500 osób, współdziałających systematycznie ze stowarzyszeniami twórczymi, takimi jak: SPAM, SPATiF i SBP. W latach 1964 – 1969, z uwagi na obowiązkową przynależność do związków zawodowych, liczba członków ZZPKiS wzrosła do 73 tysięcy. 

W połowie lat siedemdziesiątych, dzięki staraniom ZZPKiS, przeprowadzono we wszystkich instytucjach podległych resortowi kultury powszechnie odczuwalną regulację płac. Na ten cel przeznaczano rocznie ponad pół miliarda złotych, co stanowiło 20% funduszu Ministerstwa Kultury i Sztuki. Przyjęto założenie, że poziom płac poszczególnych grup pracowniczych powinien być skorelowany ze stopniem ich kwalifikacji. W programie regulacji płac zadbano nie tylko o środki finansowe na awanse, ale też na wysługę lat. We wszystkich jednostkach przystąpiono do tworzenia funduszu socjalnego i mieszkaniowego, dokonano kodyfikacji obowiązujących układów zbiorowych, uregulowano sprawy zaopatrzenia emerytalnego i rent specjalnych dla twórców oraz pracowników instytucji artystycznych. 

W wyniku zmian struktury organizacyjnej ZZPKiS przy Zarządzie Głównym powołano 12 następujących sekcji:

  1. Biblioteki 
  2. Muzea
  3. Domy Kultury 
  4. Wytwórnie Filmowe 
  5. Szkolnictwo artystyczne 
  6. Muzyka rozrywkowa 
  7. Instytucje artystyczne 
  8. Pracownicy techniczno – administracyjni teatrów 
  9. Artyści Estrady
  10. Kinooperatorzy
  11. Rozpowszechnianie filmów 
  12. Artyści iluzjoniści 

5. Od sierpnia 1980 roku

Latem 1980 roku nastąpił wybuch robotniczego protestu w skali niespotykanej w dziejach Polski. VII Krajowy Zjazd ZZPKiS, zwołany w trybie nadzwyczajnym 6 X 1980 r. w Warszawie, podjął uchwałę, że Związek jest samorządną organizacją społeczno – zawodową pracowników kultury i sztuki, niezależną od władz administracyjnych, gospodarczych i politycznych. Podczas licznych zebrań i narad, uznanie członków zyskała tendencja przekształcenia dotychczasowej organizacji w federacyjny Związek Zawodowy Pracowników Kultury i Sztuki.

VIII Krajowy Zjazd ZZPKiS odbył się w Warszawie w dniach 27-28 marca 1981r. Uczestniczyło w nim 151 delegatów ze wszystkich środowisk zawodowych. Związek przyjął strukturę federacyjną i składał się z 12 Krajowych Rad Związkowych. Zjazd wybrał Radę Główną, której przewodniczącym został Jan BUDKIEWICZ.

Realizując postanowienia programowe zaczęto wydawać „Serwis Informacyjny ZZPKiS”. Od czerwca do grudnia 1981 r. ukazało się 5 numerów, a kolejny 6-ty był w całości przygotowany do druku.

6. Stan wojenny 

Na mocy Uchwały z 12 grudnia 1981 r. w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa, Rada Państwa wprowadziła z dniem 13 grudnia 1981 r. stan wojenny na całym terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zgodnie z Dekretem o stanie wojennym wszystkie związki zawodowe zostały zawieszone.

Wprowadzenie stanu wojennego nie sparaliżowało jednak wszystkich działań społecznych i organizacyjnych. Utrzymana została więź nie tylko z działaczami zawieszonego Związku, lecz także z liczną rzeszą pracowników kultury i sztuki w całym kraju.

8 października 1982 roku Sejm przyjął nową Ustawę o związkach zawodowych, która uchyliła wszystkie obowiązujące do tej pory akty prawne regulujące działalność związkową oraz unieważniła wszystkie dotychczasowe rejestracje związków zawodowych. Oznaczało to utratę podstaw prawnych do działania i konieczność poddania się ponownej rejestracji lub rozwiązaniu.

Stan wojenny w Polsce został zawieszony 31 grudnia 1982 r. na mocy Uchwały Rady Państwa z 19 grudnia 1982 r. w sprawie zawieszenia stanu wojennego. Natomiast zniesienie stanu wojennego nastąpiło 22 lipca 1983 r. na mocy Uchwały Rady Państwa z 20 lipca 1983r. w sprawie zniesienia stanu wojennego.

7. Narodziny Federacji ZZPKiS

25 kwietnia 1983 roku powstał Zespół Współpracy Związków Zawodowych Instytucji i Placówek Upowszechniania Kultury i Sztuki, do którego zgłosiło akces 36 nowo powstałych związków, a do końca maja liczba ich wzrosła do 61. Po wielu dyskusjach i sporach, większość związków współdziałających w Zespole Współpracy opowiedziała się za utworzeniem Federacji Związków Zawodowych Pracowników Kultury i Sztuki.

Po kilku miesiącach prac, 15 lutego 1984 roku Komitet Założycielski zarejestrował w Sądzie Wojewódzkim Miasta Stołecznego Warszawy Statut Federacji, i doprowadził do I Zjazdu Związków Członkowskich Federacji Związków Zawodowych Pracowników Kultury i Sztuki.

c.d.n.