1. Informacje ogólne
W art. 13 ustawy z dnia 18.12.2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 26) wprowadzono zmiany w ustawie z dnia 25.06.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2025 r. poz. 501 i 1083) w zakresie dotyczącym zwolnień lekarskich.
Nowelizacja wprowadza istotne zmiany w zasadach orzekania oraz kontroli czasowej niezdolności do pracy poprzez wzmocnienie pozycji ZUS oraz doprecyzowanie dotychczas niejednoznacznych regulacji. Zmiany będą wchodziły w życie etapami.
Część z nich dotycząca kontroli prawidłowości orzekania, wystawiania zaświadczeń lekarskich oraz gromadzenia dowodów zaczęła obowiązywać już 27 stycznia 2026 r. Kolejne zmiany, związane z podejmowaniem przez świadczeniobiorców określonych czynności, wejdą w życie 13 kwietnia 2026r.
Największa zmiana związana z możliwością pracy na zwolnieniu lekarskim, czeka nas zaś 1 stycznia 2027 r.
2. Szersze uprawnienia ZUS
Od 27.01.2026 r. ZUS uzyska prawo do żądania wyjaśnień i dokumentacji. Nowe przepisy jasno przyznają ZUS prawo do żądania od ubezpieczonego (tj. pracownika) wyjaśnień i informacji na potrzeby kontroli zwolnienia lekarskiego. W praktyce oznacza to, że brak współpracy z ZUS lub udzielanie bardzo ogólnych odpowiedzi może mieć realny wpływ na wynik kontroli. Dzięki tym zmianom ZUS będzie dysponował większą wiedzą o sytuacji zdrowotnej ubezpieczonych, co może przełożyć się na skuteczniejsze kontrole.
W tym zakresie jedną z najistotniejszych zmian jest jednoznaczne objęcie kontrolą zwolnień wystawianych z tytułu konieczności osobistej opieki nad chorym członkiem rodziny. Dotychczas praktyka w tym zakresie była niejednolita, co prowadziło do sporów pomiędzy ubezpieczonymi a ZUS.
Od 2026 r. ZUS uzyska przy tym wyraźne prawo do żądania dokumentacji medycznej dotyczącej chorego członka rodziny, zarówno od lekarza wystawiającego zaświadczenie, jak i od placówki medycznej, która udzielała świadczeń zdrowotnych.
3. Definicja „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia” oraz „pracy zarobkowej”
Nowelizacja od 13.04.2026 r. wprowadza definicję „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia” oraz „pracy zarobkowej”. Dotychczas brak precyzyjnych definicji wprowadzał liczne wątpliwości interpretacyjne, zarówno wśród ubezpieczonych, jak i organów kontrolnych.
„Pracą zarobkową” jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania. W pojęciu „pracy zarobkowej” nie mieszczą się czynności incydentalne, których podjęcia podczas zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Co istotne, takimi okolicznościami nie mogą być polecenia pracodawcy. Za czynności incydentalne możemy uznać czynności, których zaniechanie mogłoby prowadzić m.in. do znacznych strat finansowych pracodawcy czy kontrahenta (np. podpisanie faktur, listów przewozowych, innych ważnych dla działalności dokumentów).
Z kolei „aktywności niezgodne z celem zwolnienia od pracy” to wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję. Można do nich zaliczyć podejmowanie intensywnego wysiłku (np. przeprowadzanie prac remontowych), czy brak realizacji zaleceń lekarskich, przy czym ocena takiej aktywności zależy przede wszystkim od rodzaju i przyczyn zwolnienia lekarskiego.
Z zakresu tego pojęcia wyłączono jednak zwykłe czynności dnia codziennego – takie jakie wyjście na zakupy czy na spacer lub czynności incydentalne, których w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Wprowadzenie opisanych wyżej definicji to istotna zmiana, ograniczająca uznaniowość kontroli i wzmacniająca pozycję ubezpieczonych w sporach z ZUS
4. Zwolnienie lekarskie tylko na „wybrany etat”
Od 1.01.2027 r. przy wystawianiu zwolnienia lekarskiego, pracownik będzie mógł poprosić lekarza o niewystawianie zwolnienia w odniesieniu do jednego z posiadanych tytułów ubezpieczeniowych (tj. tylko jednego stosunku pracy, jeżeli pracownik jest zatrudniony jednocześnie u kilku pracodawców).
Oznacza to, że osoba zatrudniona w dwóch miejscach pracy – na przykład w ramach dwóch umów o pracę lub pracy etatowej i prowadzenia własnej działalności gospodarczej – będzie mogła korzystać ze zwolnienia w jednym miejscu, jednocześnie pozostając aktywną zawodowo w drugim.
Sporządził – Krzysztof Lisowski
