I. Zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej – art. 1481 k.p.

1. Zgodnie z treścią art. 1481 § 1 ustawy z dnia 26.06.1974r. Kodeks pracy (tj. Dz.U. z 2023 r. poz. 1465 ze zm.) – dalej k.p., pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy, w wymiarze 2 dni albo 16 godzin, z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli jest niezbędna natychmiastowa obecność pracownika. 

Powyższą regulację w zakresie zwolnienia od pracy udzielanego w wymiarze godzinowym stosuje się odpowiednio do pracownika, dla którego dobowa norma czasu pracy, wynikająca z odrębnych przepisów, jest niższa niż 8 godzin (art.  1481 § 5 k.p.).

2. W myśl art. 1481 § 1 k.p. w okresie zwolnienia od pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia.

Aby ustalić kwotę przysługującego pracownikowi wynagrodzenia należy zastosować ogólną zasadę określoną w § 5 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29.05.1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy (tj. Dz.U. z 2017 r. poz. 927 ze zm.) – dalej r.w.n.p.

Zgodnie z treścią § 5 ust. 1. r.w.n.p. przy ustalaniu wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy oraz za czas niewykonywania pracy, gdy przepisy przewidują zachowanie przez pracownika prawa do wynagrodzenia, stosuje się zasady obowiązujące przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop, z tym że składniki wynagrodzenia ustalane w wysokości przeciętnej oblicza się z miesiąca, w którym przypadło zwolnienie od pracy lub okres niewykonywania pracy.

3. Pracownik nabywa prawo do zwolnienia od pracy, jeżeli jego natychmiastowa obecność jest niezbędna w pilnej sprawie rodzinnej spowodowanej chorobą lub wypadkiem z powodu działania siły wyższej. Wymóg działania siły wyższej oznacza tu, że zdarzenie wymagające natychmiastowej obecności było niemożliwe do przewidzenia i nie można było mu zapobiec.

Pod względem jednak sytuacji uprawniającej do zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej, to norma art. 1481 § 1 k.p. wskazuje następujące warunki:

  • pilność sprawy rodzinnej,
  • sprawa ma być wywołana chorobą lub wypadkiem, 
  • występuje konieczność niezbędnej i natychmiastowej obecności pracownika.

Siła wyższa według Słownika Języka Polskiego to „zdarzenie, którego nie można przewidzieć ani któremu nie można zapobiec”.

W doktrynie siła wyższa rozumiana jest jako zjawisko o charakterze nadzwyczajnym, któremu nie można zapobiec normalnymi środkami oraz za które osoba zobowiązana (np. pracownik) nie ponosi odpowiedzialności. 

W doktrynie (K.Jaśkowski [w:] E.Maniewska, K.Jaśkowski, Kodeks pracy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2023, art. 148(1) zwraca uwagę na trzy kryteria:

  • zdarzenie musi mieć charakter zewnętrzny – ma swoje źródło poza działalnością poszczególnych podmiotów stosunku prawnego,
  • zdarzenie ma być niemożliwe do przewidzenia –  jego przewidzenie nie jest możliwe w świetle obiektywnej oceny sytuacji, 
  • za siłę wyższą można uznać jedynie zdarzenie niemożliwe do zapobieżenia – przy uwzględnieniu następstw, jakie niesie za sobą dane zdarzenie oraz możliwości jego zapobieżenia przy zastosowaniu współcześnie znanych możliwości.

4. Pracownik nabywa prawo do zwolnienia od pracy, jeżeli jego natychmiastowa obecność jest niezbędna w pilnej sprawie rodzinnej spowodowanej chorobą lub wypadkiem z powodu działania siły wyższej; wymóg działania siły wyższej oznacza tu, że zdarzenie wymagające natychmiastowej obecności było niemożliwe do przewidzenia i nie można było mu zapobiec (K.Jaśkowski [w:] E.Maniewska, K.Jaśkowski, Kodeks pracy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2023, art. 148(1).

Zatem np. pogrzeb krewnego nie stanowi sytuacji uprawniającej do zwolnienia od pracy, gdyż nie jest to sytuacja pilna, natomiast jest ona wywołana śmiercią, ale nie chorobą lub wypadkiem, a więc obecność pracownika nie jest niezbędna i przede wszystkim nie musi być to obecność natychmiastowa. 

Jednakże gdyby np. występowałaby konieczność udzielenia natychmiastowej pomocy krewnemu w postaci pilnego zawiezienia do szpitala i nie byłoby innego członka rodziny, który mógłby to uczynić, wówczas zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy z powodu siły wyższej byłoby jak najbardziej uzasadnione. 

5. Dyspozycja art. 1481 § 1 k.p. zawiera odniesienie do pojęcia „spraw rodzinnych”.

Polskie prawo nie zawiera definicji legalnej pojęcia „rodzina”. 

Pojęcie „rodziny” nie zostało także, nawet fragmentarycznie, zdefiniowane w polskich przepisach konstytucyjnych. Sugeruje to nawiązanie do socjologicznego pojęcia rodziny jako grupy społecznej opartej na więzi pokrewieństwa oraz na więziach społecznych (np. A. Zielonacki, Prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny, [w:] Prawa człowieka. Model prawny, Wrocław 1991, s. 297). W szczególności istotną cechą wspólnoty rodzinnej są „ścisłe i trwałe relacje łączące jej członków” (L. Garlicki [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom I, wyd. II, red. M. Zubik, Warszawa 2016, art. 18).

Przez rodzinę rozumie się każdy trwały związek dwóch lub więcej osób oparty zazwyczaj na małżeństwie i na więzach pokrewieństwa oraz powinowactwa (P. Tuleja [w:] P. Czarny, M. Florczak-Wątor, B. Naleziński, P. Radziewicz, P. Tuleja, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021, art. 18).

Stąd też nie można zawężać „spraw rodzinnych” jedynie do spraw dotyczących małżonka, dzieci czy rodziców, skoro w nauce prawa wyraźnie wskazuje się, że kluczowe w tym względzie są także więzi oparte na pokrewieństwie. 

Zgodnie z treścią art. 61(7) § 1 ustawy z dnia 25.02.1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm.) krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej.

W nauce prawa podnosi się, że pokrewieństwo polega na istnieniu więzi krwi pomiędzy osobami fizycznymi, tj. więzi o charakterze biologicznym polegającej na pochodzeniu od wspólnego przodka. Wyróżnia się pokrewieństwo w linii prostej, tj. kiedy jedna osoba pochodzi od drugiej (np. rodzice–dzieci, dziadkowie–wnuki–prawnuki) oraz pokrewieństwo w linii bocznej, które występuje w sytuacji, gdy osoby fizyczne mają wspólnego przodka, ale nie pochodzą jedna od drugiej (np. brat–siostra, wuj–bratanek). Przyjąć zatem należy, że do tego, aby można było uznać osoby za spokrewnione, konieczne jest posiadanie przez nie jednego wspólnego przodka, nie jest natomiast wymagane, aby osoby spokrewnione pochodziły od tych samych rodziców (A.Kawałko, H.Witczak [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2021, art. 61(7).

Tak więc np. pracownik niebędący w związku małżeńskim, nieposiadający ani dzieci, ani rodziców, jest także osobą uprawnioną do zwolnienia od pracy w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli jest niezbędna jego natychmiastowa obecność.

6. Dyspozycja art. 1481 § 1 k.p dotyczy zwolnienia od pracy, ponadto prawo do zwolnienia nie jest uzależnione od kwestii wykorzystania przysługującego pracownikowi urlopu wypoczynkowego.

W doktrynie podkreśla się, że zwolnienie od pracy i urlop wypoczynkowy różnią się istotnie co do ich celu – urlop służy wypoczynkowi, a omawiane zwolnienie jest przeznaczone dla zaspokojenia nagłej potrzeby wynikłej z choroby lub wypadku członka rodziny (K.Jaśkowski [w:] E.Maniewska, K.Jaśkowski, Kodeks pracy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2023, art. 1481 k.p.).

Zatem korzystanie ze zwolnienia z art. 1481 § 1 k.p. jest niezwiązane z uprawnieniami urlopowymi pracownika. Jedyne warunki udzielenia zwolnienia od pracy są wskazane w treści art. 1481 § 1 k.p.

Zatem pracodawca nie może uzależniać udzielenia ww. zwolnienia od faktu wykorzystania przysługujących pracownikowi dni urlopu wypoczynkowego, lub zmuszać pracownika, aby ten wykorzystał urlop wypoczynkowy zamiast zwolnienia od pracy, o którym mowa w art. 1481 § 1 k.p.

7. Na podstawie art. 1481 § 2 k.p. o sposobie wykorzystania w danym roku kalendarzowym zwolnienia od pracy decyduje pracownik w pierwszym wniosku o udzielenie takiego zwolnienia złożonym w danym roku kalendarzowym. 

Jedynym formalnym obowiązkiem jest złożenie wniosku o udzielenie zwolnienia w postaci papierowej lub elektronicznej, najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia. We wniosku pracownik powinien wykazać wystąpienie przynajmniej jednej z okoliczności wskazanych w treści art. 1481 § 1 k.p., gdyż jest to warunek nieodzowny udzielenia zwolnienia. 

Pracodawca jest obowiązany udzielić takiego zwolnienia. Ustawa nie daje pracodawcy możliwości szczegółowego badania przyczyn udzielenia zwolnienia od pracy, zatem w zasadzie nie ma też faktycznej możliwości zakwestionowania podstawy udzielenia zwolnienia od pracy.

8. W myśl art. 1481 § 3 k.p. pracodawca jest obowiązany udzielić zwolnienia od pracy na wniosek zgłoszony przez pracownika najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia.

Zwolnienie od pracy udzielane w wymiarze godzinowym, dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika. Niepełną godzinę zwolnienia od pracy zaokrągla się w górę do pełnej godziny (art. 1481 §  4 k.p.). 

Do pracownika powracającego ze zwolnienia stosuje się odpowiednio art. 1864 k.p., a więc Pracodawca dopuszcza pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeżeli nie jest to możliwe – na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przed rozpoczęciem zwolnienia (art. 1481 § 6 k.p.).

II. Dni wolne na opiekę nad dzieckiem – art. 188 k.p.

Pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 16 godzin albo 2 dni, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia (art. 188 § 1 k.p.).

Pracownik może skorzystać z tego prawa również wtedy, gdy drugi rodzic (czy opiekun) nie pracuje (nie prowadzi działalności zarobkowej) albo korzysta z urlopu macierzyńskiego (urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego), rodzicielskiego lub wychowawczego.

Prawo do zwolnienia pracownik nabywa z dniem podjęcia pracy. Przysługuje ono także w sytuacji, gdy np. w połowie roku powraca on z urlopu wychowawczego. Jednak jeżeli zwolnienie to nie zostanie wykorzystane w danym roku kalendarzowym, to pracownik nie może go wykorzystać w roku następnym. Z dniem 1 stycznia następnego roku nabywa jedynie prawo do kolejnego zwolnienia do czasu ukończenia przez dziecko 14 lat (E.Maniewska [w:] K.Jaśkowski, E.Maniewska, Kodeks pracy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2024, art. 188).

O sposobie wykorzystania w danym roku kalendarzowym zwolnienia decyduje pracownik w pierwszym wniosku składanym w postaci papierowej lub elektronicznej o udzielenie takiego zwolnienia w danym roku kalendarzowym (art. 188 § 2 k.p.).

Zwolnienie od pracy udzielane w wymiarze godzinowym, dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika. Niepełną godzinę zwolnienia od pracy zaokrągla się w górę do pełnej godziny. (art. 188 § 3 k.p.).

Powyższe przepisy w zakresie zwolnienia od pracy udzielanego w wymiarze godzinowym stosuje się odpowiednio do pracownika, dla którego dobowa norma czasu pracy, wynikająca z odrębnych przepisów, jest niższa niż 8 godzin. (art. 188 § 4 k.p.).

Jeśli pracownik jest zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy, liczbę godzin pracy, z których może być zwolniony na podstawie tego przepisu, ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika, przy czym niepełną godzinę zwolnienia zaokrągla się w górę do pełnej godziny. Przykładowo pracownik pracujący na 1/2 etatu będzie mógł wykorzystać w tym trybie maksymalnie 8 godzin zwolnienia, zaś pracownik zatrudniony na 3/4 etatu odpowiednio maksymalnie 12 godzin (E.Maniewska [w:] K.Jaśkowski, E.Maniewska, Kodeks pracy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2024, art. 188).

III. Inne zwolnienia od pracy

Określone w treści rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (tj. Dz.U. z 2014 r. poz. 1632 ze zm.) – dalej r.u.n.p.

  1. Zwolnienie od pracy w związku z obowiązkiem stawienia się pracownika przed organem właściwym w zakresie powszechnego obowiązku obrony – § 5 r.u.n.p.

Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika wezwanego do osobistego stawienia się przed organem właściwym w zakresie powszechnego obowiązku obrony na czas niezbędny w celu załatwienia sprawy będącej przedmiotem wezwania.

  1. Zwolnienie od pracy w związku z obowiązkiem stawienia się pracownika przed organem administracji publicznej – § 6 r.u.n.p.

Pracodawca jest obowiązany zwolnić pracownika od pracy na czas niezbędny do stawienia się na wezwanie organu administracji rządowej lub samorządu terytorialnego, sądu, prokuratury, policji albo organu prowadzącego postępowanie w sprawach o wykroczenia.

  1. Zwolnienie od pracy w związku wykonywaniem przez pracownika czynności biegłego – § 7 r.u.n.p.

Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika wezwanego w celu wykonywania czynności biegłego w postępowaniu administracyjnym, karnym przygotowawczym, sądowym lub przed kolegium do spraw wykroczeń; łączny wymiar zwolnień z tego tytułu nie może przekraczać 6 dni w ciągu roku kalendarzowego.

  1. Zwolnienie od pracy pracownika – członka komisji pojednawczej – § 8 r.u.n.p.

Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika na czas niezbędny do wzięcia udziału w posiedzeniu komisji pojednawczej w charakterze członka tej komisji. Dotyczy to także pracownika będącego stroną lub świadkiem w postępowaniu pojednawczym.

W przypadku pracownika będącego stroną lub świadkiem w postępowaniu pojednawczym, na podstawie § 16 ust. 1 r.u.n.p. pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia ustalonego w sposób określony w przepisach wydanych na podstawie art. 297 Kodeksu pracy, a więc § 5 r.w.n.p.

  1. Zwolnienie od pracy w związku z badaniami lekarskimi i szczepieniami ochronnymi – § 9 r.u.n.p.

Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika na czas niezbędny do przeprowadzania obowiązkowych badań lekarskich i szczepień ochronnych przewidzianych przepisami o zwalczaniu chorób zakaźnych, o zwalczaniu gruźlicy oraz o zwalczaniu chorób wenerycznych.

Na podstawie § 16 ust. 1 r.u.n.p. pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia ustalonego w sposób określony w przepisach wydanych na podstawie art. 297 Kodeksu pracy, a więc § 5 r.w.n.p.

  1. Zwolnienie od pracy w związku z postępowaniem prowadzonym przez NIK – § 10 r.u.n.p.

Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika wezwanego w charakterze świadka w postępowaniu kontrolnym prowadzonym przez Najwyższą Izbę Kontroli i pracownika powołanego do udziału w tym postępowaniu w charakterze specjalisty.

7. Zwolnienie od pracy w związku z udziałem pracownika w działaniach i akcjach ratowniczych – 11 r.u.n.p.

Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika:

1) będącego członkiem ochotniczej straży pożarnej – na czas niezbędny do uczestniczenia w działaniach ratowniczych i do wypoczynku koniecznego po ich zakończeniu, a także – w wymiarze nie przekraczającym łącznie 6 dni w ciągu roku kalendarzowego – na szkolenie pożarnicze;

2) będącego ratownikiem Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego – na czas niezbędny do uczestniczenia w akcji ratowniczej i do wypoczynku koniecznego po jej zakończeniu;

2a) będącego członkiem doraźnym Państwowej Komisji Badania Wypadków Kolejowych, ujętym na liście ministra właściwego do spraw transportu, na czas wyznaczenia przez przewodniczącego Państwowej Komisji Badania Wypadków Kolejowych do udziału w postępowaniu;

2b) będącego członkiem ochotniczej drużyny ratowniczej działającej w brzegowej stacji ratowniczej Morskiej Służby Poszukiwania i Ratownictwa “Służba SAR” – na czas niezbędny do uczestniczenia w akcji ratowniczej i do wypoczynku koniecznego po jej zakończeniu oraz na czas udziału w szkoleniach organizowanych przez Morską Służbę Poszukiwania i Ratownictwa;

3) na czas wykonywania obowiązku świadczeń osobistych, w trybie i na warunkach przewidzianych w odrębnych przepisach.

Zwolnienie pracownika od pracy w razie konieczności udziału w akcji ratowniczej następuje w trybie przyjętym przez służbę ratowniczą odpowiednią do organizowania takich akcji, zaś w celu uczestniczenia w szkoleniu pożarniczym – na podstawie wniosku właściwej terytorialnie jednostki organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej. Czas koniecznego wypoczynku pracownika po zakończeniu akcji ratowniczej ustala osoba, która kierowała taką akcją.

Na podstawie § 16 ust. 1 r.u.n.p. w przypadku wskazanym w § 11 ust. 1 pkt 2 i 2b r.u.n.p. pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia ustalonego w sposób określony w przepisach wydanych na podstawie art. 297 Kodeksu pracy, a więc § 5 r.w.n.p.

8. Zwolnienie od pracy pracownika oddającego krew – § 12 r.u.n.p.

Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika będącego krwiodawcą na czas oznaczony przez stację krwiodawstwa w celu oddania krwi. Pracodawca jest również obowiązany zwolnić od pracy pracownika będącego krwiodawcą na czas niezbędny do przeprowadzenia zaleconych przez stację krwiodawstwa okresowych badań lekarskich, jeżeli nie mogą one być wykonane w czasie wolnym od pracy.

Na podstawie § 16 ust. 1 r.u.n.p. pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia ustalonego w sposób określony w przepisach wydanych na podstawie art. 297 Kodeksu pracy, a więc § 5 r.w.n.p.

    9. Zwolnienie od pracy pracownika prowadzącego zajęcia dydaktyczne – § 13 r.u.n.p.

    Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika w celu przeprowadzenia zajęć dydaktycznych w szkole zawodowej, w szkole wyższej, w placówce naukowej albo w jednostce badawczo-rozwojowej; łączny wymiar zwolnień z tego tytułu nie może przekraczać 6 godzin w tygodniu lub 24 godzin w miesiącu.

    Przepis ten stosuje się także odpowiednio do pracownika w razie prowadzenia szkolenia na kursie zawodowym.

    10. Zwolnienie od pracy w pracownika – członka rady nadzorczej – § 14 r.u.n.p.

    Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika będącego członkiem rady nadzorczej, działającej u zatrudniającego go pracodawcy, na czas niezbędny do uczestniczenia w posiedzeniach tej rady.

      11. Zwolnienie od pracy w związku ze ślubem, urodzeniem się dziecka, zgonem członka rodziny – § 15 r.u.n.p.

      Pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika na czas obejmujący:

        • 2 dni – w razie ślubu pracownika lub urodzenia się jego dziecka albo zgonu i pogrzebu małżonka pracownika lub jego dziecka, ojca, matki, ojczyma lub macochy;
        • 1 dzień – w razie ślubu dziecka pracownika albo zgonu i pogrzebu jego siostry, brata, teściowej, teścia, babki, dziadka, a także innej osoby pozostającej na utrzymaniu pracownika lub pod jego bezpośrednią opieką.

        Na podstawie § 16 ust. 1 r.u.n.p. pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia ustalonego w sposób określony w przepisach wydanych na podstawie art. 297 Kodeksu pracy, a więc § 5 r.w.n.p.

        Opracował

        Krzysztof Lisowski