• Dla kogo układ zbiorowy jest zawierany?

Zgodnie z art. 239 ustawy z dnia 26.06.1974 r. Kodeks pracy (tj. Dz.U. z 2023 r. poz. 1465 ze zm.) – dalej k.p., układ zbiorowy pracy może być zawarty:

  • dla wszystkich pracowników zatrudnianych przez pracodawcę (pracodawców)
  • dla niektórych grup pracowniczych
  • a także może obejmować osoby świadczące pracę na innej podstawie prawnej niż stosunek pracy oraz emerytów i rencistów.
  • Co określa układ zbiorowy?

Układ zbiorowy pracy określa przede wszystkim szeroko rozumiane warunki, jakim powinna odpowiadać treść stosunków pracy pracowników, dla których jest on zawierany, czyli inaczej mówiąc, stanowi „bazę” do określania ich warunków pracy i płacy (art. 240 §1 k.p.).

Układ określa:

  • warunki, jakim powinna odpowiadać treść stosunku pracy,
  • wzajemne zobowiązania stron układu, w tym dotyczące stosowania układu i przestrzegania jego postanowień.

Układ może określać inne sprawy nieuregulowane w przepisach prawa pracy w sposób bezwzględnie obowiązujący.

Przedmiotem układu mogą być również wzajemne zobowiązania jego stron (art. 2411 k.p.), dotyczące np.:

  • sposobu publikacji układu i rozpowszechniania jego treści,
  • trybu dokonywania okresowych ocen funkcjonowania układu,
  • trybu wyjaśniania treści postanowień układu oraz rozstrzygania sporów między stronami w tym zakresie,
  • ​​​wzajemnych obowiązków dotyczących przestrzegania układu.

Układ nie może naruszać praw osób trzecich.

Strony uprawnione do zawarcia układu mogą skorzystać z regulacji układów zbiorowych pracy, których nie są stroną. W tym celu – zgodnie z art. 24110 k.p. – zawierają porozumienie o stosowaniu w całości lub w części postanowień układu już zawartego. Jego treść mogą swobodnie zmieniać, zawierając protokoły dodatkowe. Do takiego porozumienia i protokołów dodatkowych stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące układów. Podlegają one rejestracji.

Zmiany dokonywane w układzie, do którego zawarto porozumienie o jego stosowaniu nie wpływają na zmianę treści tego porozumienia.

  • Jakie są rodzaje układów zbiorowych?

Występują dwa rodzaje układów zbiorowych:

  • zakładowy,
  • ponadzakładowy.

Pomiędzy ponadzakładowym i zakładowym układem zbiorowym pracy nie występuje relacja akt nadrzędny – akt wykonawczy, a strony układu ponadzakładowego nie mają pozycji zwierzchniej wobec stron układu zakładowego.

Jedyne ograniczenie swobody stron układu zakładowego wynika z zasady korzystności, zgodnie z którą postanowienia układu zakładowego nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż postanowienia obejmującego ich układu ponadzakładowego (art. 24126 § 1 k.p.).

W związku z tym postanowienia układu ponadzakładowego, zobowiązujące strony układu zakładowego do:

  • wprowadzania określonych uregulowań
  • regulowania danego zagadnienia w określony sposób lub zakazujące jego uregulowania, jak również w inny sposób ingerujące w prawo stron układu zakładowego do autonomicznego kształtowania treści układu zakładowego, naruszają przepis art. 240 § 3 K.p., tj. prawa osób trzecich, a w związku z tym są niezgodne z prawem.
  • Rokowania

Zawarcie układu następuje w drodze rokowań (art.  2412 k.p.)

Podmiot występujący z inicjatywą zawarcia układu jest obowiązany powiadomić o tym każdą organizację związkową reprezentującą pracowników, dla których ma być zawarty układ, w celu wspólnego prowadzenia rokowań przez wszystkie organizacje związkowe.

Strona uprawniona do zawarcia układu nie może odmówić żądaniu drugiej strony podjęcia rokowań:

  • w celu zawarcia układu dla pracowników nieobjętych układem;
  • w celu zmiany układu uzasadnionej istotną zmianą sytuacji ekonomicznej bądź finansowej pracodawców lub pogorszeniem się sytuacji materialnej pracowników;
  • jeżeli żądanie zostało zgłoszone nie wcześniej niż 60 dni przed upływem okresu, na jaki układ został zawarty, albo po dniu wypowiedzenia układu.
  • Kto może być stroną rokowań układowych?

Stronami rokowań układów zbiorowych mogą być:

  • pracodawcy, organizacje pracodawców
  • organizacje związkowe reprezentujące pracowników, przez które rozumie się organizacje związkowe zrzeszające pracowników, dla których układ jest zawierany,
  • zrzeszenia (federacje) związków zawodowych, w skład którego wchodzą organizacje związkowe,
  • ogólnokrajowe organizacje międzyzwiązkowe (konfederacje) zrzeszające organizacje związkowe lub zrzeszenia (federacje) związków zawodowych,
  • ponadzakładowe organizacje związkowe, przez które rozumie się organizacje związkowe będące ogólnokrajowym związkiem zawodowym, zrzeszeniem (federacją) związków zawodowych lub ogólnokrajową organizacją międzyzwiązkową (konfederacją).
  • Jakie są zasady prowadzenia rokowań?

Zgodnie z art. 241k.p., podjęcia rokowań nie może odmówić żadna ze stron, uprawnionych do zawarcia układu. 

Powinny one być prowadzone w dobrej wierze i z poszanowaniem interesów stron, w tym głównie:

  • strona pracodawców powinna uwzględniać postulaty organizacji związkowej, jeśli są one uzasadnione pogorszeniem sytuacji materialnej pracowników
  • natomiast strona pracowników powinna powstrzymywać się od postulatów, których realizacja przekracza możliwości finansowe pracodawcy.

Przedstawicielom związków zawodowych, prowadzącym rokowania, pracodawca jest obowiązany udzielić informacji o swojej sytuacji ekonomicznej w zakresie objętym rokowaniami. Informacje, stanowiące tajemnicę przedsiębiorstwa – uzyskane od pracodawcy – nie mogą być ujawniane (art. 2414 k.p.).

  • Ograniczenia w prowadzeniu rokowań

Postanowienia zawieranego układu zbiorowego pracy nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy k.p. oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych (art. 9 § 3 k.p.).

Zawarcie układu dla pracowników zatrudnionych w samorządowych jednostkach budżetowych może nastąpić wyłącznie w ramach posiadanych środków finansowych, będących w ich dyspozycji, co musi oświadczyć organ założycielski tych jednostek we wniosku o rejestrację zawartego układu (art. 240 § 4 i 5 k.p.).

Postanowienia zawieranego układu nie mogą naruszać praw osób trzecich oraz określać spraw uregulowanych w przepisach prawa pracy w sposób bezwzględnie obowiązujący (art. 240 § 2 i 3 k.p.).

  • Kto jest stroną uprawnioną do prowadzenia rokowań zakładowego układu pracy?

Ze strony pracowników (jednostek organizacyjnych sektora prywatnego jak i budżetowego) właściwy statutowo organ zakładowej (międzyzakładowej) organizacji związkowej.

Ze strony pracodawców sektora prywatnego – osoba lub organ reprezentująca pracodawcę w sprawach z zakresu prawa pracy.

  • Kto jest stroną uprawnioną do prowadzenia rokowań ponadzakładowego układu pracy?

Ze strony pracowników (jednostek organizacyjnych sektora prywatnego jak i budżetowego):

  • właściwy statutowo organ ponadzakładowej organizacji związkowej, zdefiniowanej jako organizacja związkowa, będąca ogólnokrajowym związkiem zawodowym, zrzeszeniem (federacją) związków zawodowych lub ogólnokrajową organizacją międzyzwiązkową (konfederacją),

Ze strony pracodawców sektora prywatnego:

  • właściwy statutowo organ organizacji pracodawców – w imieniu zrzeszonych w niej pracodawców,

Ze strony pracodawców sektora budżetowego:

  • właściwy minister lub centralny organ administracji rządowej – działający w imieniu pracodawców, zatrudniających pracowników państwowych jednostek sfery budżetowej, niezrzeszonych w organizacjach pracodawców,
  • odpowiednio wójt (burmistrz, prezydent miasta), starosta, marszałek województwa oraz przewodniczący zarządu związku samorządowego – w imieniu pracodawców, zatrudniających pracowników samorządowych jednostek sfery budżetowej, niezrzeszonych w organizacjach pracodawców.

Ponadto:

  • strona pracowników, o której mowa w art. 23 ustawy z dnia 24 lipca 20156 r. o Radzie Dialogu Społecznego i innych instytucjach dialogu społecznego (tj. Dz.U. z 2018 r. poz.2232, ze zm.) – dalej u.r.d.s
  • strona pracodawców, o której mowa w art. 24 u.r.d.s.,

– mogą zawrzeć ponadzakładowe układy zbiorowe pracy obejmujące ogół pracodawców zrzeszonych w organizacjach, o których mowa w art. 24 ust.1 u.r.d.s., lub grupę tych pracodawców oraz pracowników zatrudnionych przez tych pracodawców, a także porozumienia określające wzajemne zobowiązania tych stron.

  • Zasady i forma zawarcia zakładowego układu zbiorowego

Układ zawiera się w formie pisemnej na czas nieokreślony lub na czas określony (art. 2415 k.p.).

W układzie ustala się zakres jego obowiązywania oraz wskazuje siedziby stron układu.

Przed upływem terminu obowiązywania układu zawartego na czas określony strony mogą przedłużyć jego obowiązywanie na czas określony lub uznać układ za zawarty na czas nieokreślony.

Treść postanowień układu wyjaśniają wspólnie jego strony. Wyjaśnienia treści postanowień układu, dokonane wspólnie przez strony układu, wiążą także strony, które zawarły porozumienie o stosowaniu tego układu. Wyjaśnienia udostępnia się stronom porozumienia.

  • Zawarcie zakładowego układu zbiorowego

Zakładowy układ zbiorowy pracy zawiera pracodawca z działającymi u niego zakładowymi organizacjami związkowymi – zgodnie z art. 24123 k.p.

Gdy pracowników reprezentuje więcej niż jedna zakładowa organizacja związkowa rokowania prowadzi ich wspólna reprezentacja lub działające wspólnie poszczególne, zakładowe organizacje związkowe. 

Jeżeli w terminie wyznaczonym przez podmiot występujący z inicjatywą zawarcia układu zakładowego, nie krótszym niż 30 dni od dnia zgłoszenia tej inicjatywy, nie wszystkie organizacje związkowe przystąpią do rokowań, to do ich prowadzenia uprawnione są te organizacje związkowe, które do nich przystąpiły. 

Warunkiem prowadzenia rokowań jest uczestniczenie w nich co najmniej jednej reprezentatywnej zakładowej organizacji związkowej. Jeśli przed zawarciem układu zostanie utworzona zakładowa organizacja związkowa  to ma ona prawo przystąpić do rokowań. Układ zakładowy zawierają wszystkie organizacje uczestniczące w rokowaniach, bądź przynajmniej wszystkie reprezentatywne zakładowe organizacje związkowe, w rozumieniu art. 24125a k.p.

Zawarcie układu zakładowego dla pracowników zatrudnionych u danego pracodawcy nie wyklucza możliwości objęcia tych pracowników układem ponadzakładowym.

W myśl art. 24128 K.p. układ zakładowy może obejmować więcej niż jednego pracodawcę, jeżeli pracodawcy ci wchodzą w skład tej samej osoby prawnej. Rokowania nad jego zawarciem prowadzą:

  • właściwy organ osoby prawnej, oraz
  • wszystkie zakładowe organizacje związkowe działające u pracodawców, w trybie określonym w art. 24128 § 3-6 K.p.
  • Zawarcie układu ponadzakładowego

Zawarcie układu ponadzakładowego – zgodnie z art. 2412 K.p. – poprzedzają rokowania, podczas których strony muszą uwzględniać przedstawione warunki.

Prawo wystąpienia z inicjatywą zawarcia układu przysługuje:

  • każdej organizacji pracodawców, uprawnionej do zawarcia układu,
  • oraz każdej, ponadzakładowej organizacji związkowej, reprezentującej pracowników, dla których układ ma być zawarty.

Podmiot, który wystąpi z taką inicjatywą, jest obowiązany powiadomić o niej każdą organizację związkową, reprezentującą pracowników, dla których układ ma być zawarty.

Gdy pracowników, dla których zawierany jest układ ponadzakładowy, reprezentuje więcej niż jedna ponadzakładowa organizacja związkowa – rokowania w celu zawarcia układu prowadzi ich wspólna reprezentacja lub działające wspólnie poszczególne organizacje związkowe. Jeśli nie wszystkie ponadzakładowe organizacje związkowe przystąpią do tych rokowań to prowadzą je organizacje związkowe, które do nich przystąpiły pod warunkiem, że wśród nich jest co najmniej jedna reprezentatywna ponadzakładowa organizacja związkowa.

Układ zawierają wszystkie organizacje związkowe, które prowadziły rokowania nad tym układem, bądź co najmniej wszystkie organizacje reprezentatywne, w rozumieniu art. 24117 K.p., uczestniczące w rokowaniach.

  • Zmiana układu pracy

Zmiany w treści układu wprowadza się protokołami dodatkowymi. 

Zawiera się je w sposób przewidziany dla układu zbiorowego pracy, tzn. że podlegają one takim zasadom rokowań i rejestracji, jak układy. Jeśli w przepisach prawa następują zmiany, które dezaktualizują regulacje zawarte w układzie, protokół dodatkowy powinien uwzględniać również nowelizację dokonaną w krajowych przepisach prawa. 

Do układu zbiorowego pracy może być zawierana dowolna ilość protokołów dodatkowych. W sytuacji gdy podstawowa treść układu była wielokrotnie zmieniana protokołami dodatkowymi może okazać się niezbędne uporządkowanie i ujednolicenie treści układu. Przepisy nie regulują zasad sporządzania przejrzystego tekstu jednolitego układu. Jego opracowanie zależy wyłącznie od woli stron układu, które decydują również o sposobie jego udostępniania.

Jeśli zmiany w treści układu są korzystniejsze dla pracowników, to z mocy prawa zastępują warunki umów o pracę, wynikające z dotychczasowych przepisów prawa pracy. Natomiast mniej korzystne postanowienia układu mogą być wprowadzane tylko w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warunków umów o pracę (24113 K.p.).

  • Rozwiązanie układu pracy

Układ ulega rozwiązaniu na podstawie: 

  • zgodnego oświadczenia jego stron, 
  • z upływem okresu, na który został zawarty, 
  • z upływem okresu wypowiedzenia dokonanego przez jedną z jego stron. 

Minimalny okres wypowiedzenia to 3 miesiące (art. 2417 K.p.). 

Trzeba jednak pamiętać, że po rozwiązaniu układu, wynikające z niego warunki umów o pracę nadal wiążą pracodawcę – aż do upływu okresu ich wypowiedzenia, w trybie art. 42 k.p., tj. w drodze wypowiedzeń zmieniających.

  • Kto informuje o treści układów zbiorowych pracy?

Dysponentami treści zakładowych i ponadzakładowych układów zbiorowych pracy są strony tych układów tj. pracodawcy oraz związki zawodowe. Strony układu mogą ustalić w układzie sposób jego publikacji oraz rozpowszechniania treści.

Pracodawca jest obowiązany zawiadomić pracowników o wejściu układu w życie, o zmianach dotyczących układu oraz o wypowiedzeniu i rozwiązaniu układu, jak również dostarczyć zakładowej organizacji związkowej niezbędną liczbę egzemplarzy układu, a także na żądanie pracownika udostępnić do wglądu tekst układu i wyjaśnić jego treść.

  • Obowiązek rejestracji układów zbiorowych pracy

Zakładowe układy zbiorowe pracy rejestrowane są przez Okręgowych Inspektorów Pracy.

Ponadzakładowe układy zbiorowe pracy rejestrowane są przez Ministra właściwego do spraw pracy. 

Rejestracja zakładowego układu zbiorowego pracy, jak również ponadzakładowego układu pracy następuje na wniosek złożony przez jedną ze stron, która zawarła układ.

  • Wniosek o rejestrację układu zbiorowego pracy

Szczegółowe wymagania dotyczące wniosku składanego w celu dokonania rejestracji układu zbiorowego pracy lub zawartego protokołu dodatkowego znajdują się w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 4 kwietnia 2001 r. w sprawie trybu postępowania w sprawie rejestracji układów zbiorowych pracy, prowadzenia rejestru układów i akt rejestrowych oraz wzorów klauzul rejestracyjnych i kart rejestrowych. (Dz.U.2001.34.408 ze zm.)

Wniosek o rejestrację układu (protokołu dodatkowego) powinien zawierać informacje dotyczące m.in:

  • daty i miejsca zawarcia układu oraz daty jego wejścia w życie,
  • stron układu i ich siedzib oraz adresów do korespondencji
  • spełnienia przez strony układu warunków wymaganych do zawarcia układu
  • terminu mocy obowiązującej układu
  • zakresu obowiązywania układu, w szczególności terytorialnego i podmiotowego, oraz liczby pracowników, którzy tym układem zostali objęci

Do wniosku dołącza się również:

  • zszyte lub oprawione egzemplarze układu, w ilości odpowiadającej liczbie podmiotów, które zawarły układ, powiększonej o 2 egzemplarze, przy czym egzemplarze układu powinny zawierać oryginalne podpisy osób reprezentujących strony, które go zawarły
  • pełnomocnictwa osób zawierających układ w imieniu organów do tego uprawnionych
  • odpis orzeczenia sądu stwierdzającego reprezentatywność organizacji związkowej,
  • pismo ogólnokrajowej organizacji międzyzwiązkowej (konfederacji) potwierdzające wchodzenie w jej skład ogólnokrajowego związku zawodowego lub zrzeszenia (federacji) związków zawodowych,
  • wyciąg z rejestru organizacji związkowych lub organizacji pracodawców stwierdzający zarejestrowanie danej organizacji,
  • wyciąg ze statutu organizacji związkowej lub organizacji pracodawców wskazujący organ właściwy do zawarcia układu.

Sporządził – Krzysztof Lisowski